Rakija in Montenegro: wat je eigenlijk krijgt aangeboden

Het glaasje dat komt voordat je erom vraagt

Ga zitten in een klein familierestaurant bij de oude stad van Kotor of een guesthouse ergens aan de Montenegrijnse kust, en de kans is groot dat er een borrelglaasje op tafel verschijnt nog voordat je op de kaart hebt gekeken. Dat is rakija, en het is geen verkooptruc. Het is een welkomstgebaar dat hier al eeuwenlang bestaat, ver voor het toerisme kwam, en het botweg afslaan kan als onbeleefd overkomen, al zal niemand je het glas opdringen als je uitlegt dat je geen sterke drank drinkt.

Wat je krijgt aangereikt is een heldere of lichtgekleurde vruchtenbrandewijn, meestal gestookt van druiven of pruimen, en het is sterker dan de meeste bezoekers verwachten. Deze gids behandelt wat het precies is, waarom de sterkte zo verschilt van het ene glas naar het andere, en hoe je het verstandig proeft voordat je geld uitgeeft aan een fles om mee naar huis te nemen.

Wat rakija eigenlijk is

Rakija is de overkoepelende term die overal op de westelijke Balkan wordt gebruikt voor een gestookte vruchtendrank, en Montenegro heeft zijn eigen versie van de twee hoofdtypes die je van Kroatië tot Servië tegenkomt.

Lozovača is op basis van druiven. Het wordt doorgaans gestookt uit de schillen, steeltjes en pulp die overblijven nadat druiven voor wijn zijn geperst (de draf, hier komina genoemd), al stoken sommige producenten in plaats daarvan hele druiven. Het komt helder of heel licht van kleur uit, met een scherpe, licht bloemige rand die de druif erin laat doorklinken.

Šljivovica is op basis van pruimen, dezelfde familie drank die in de regio onder verschillende spellingen bekendstaat. Het is doorgaans wat ronder en zoeter op de neus dan lozovača, al is “zoeter” relatief bij een alcoholpercentage dat zo hoog is.

Beide worden meestal puur geserveerd, op kamertemperatuur of licht gekoeld, in een klein glaasje, en beide worden in de omgang gewoon rakija genoemd. Wil je weten welke van de twee je drinkt, vraag het dan; een gastheer of ober vertelt het meestal zonder dat je er twee keer naar hoeft te vragen.

Naast de twee basisvarianten maken sommige producenten rond Njeguši en in de wijnstreek rond het Skadarmeer kruiden- of honingversies (medovača, met honing; travarica, met kruiden), verkocht in kleinere batches en vaak alleen lokaal. Het is de moeite waard om er een te proberen als je er een tegenkomt op een schap, maar het blijft de uitzondering, niet de regel.

Waarom de sterkte zo verschilt

Dit is het deel waar bezoekers vaak van opkijken. Een fles commerciële rakija die in een winkel wordt verkocht, is geëtiketteerd, en Montenegrijnse producenten bottelen doorgaans op 35-45% alcohol, vergelijkbaar met een standaard whisky of wodka. Je kunt het etiket controleren en weten wat je krijgt.

Zelfgemaakte rakija is een ander verhaal. Gemaakt in kleine batches in een huisketel (kazan), vaak door een familie voor eigen gebruik en om gasten te trakteren, wordt het zelden verdund tot een vaste sterkte zoals een commerciële distilleerderij dat doet. Het resultaat zit regelmatig op 40-50% alcohol, en sterkere batches ver daarboven zijn niet ongewoon. Er is geen etiket, geen regulering en geen consistentie van het ene huishouden of de ene batch naar de andere. Het glas dat een restauranthouder uit een plastic waterfles achter de bar schenkt, kan aanzienlijk sterker zijn, of soms zwakker, dan het glas dat bij de guesthouse verderop wordt geschonken.

Type	Typische sterkte	Waar je het vindt
Commerciële, geëtiketteerde fles	35-45% alcohol	Winkels, supermarkten, cadeauwinkels in de oude stad van Kotor
Zelfgemaakt, aangeboden als welkom	40-50%+ alcohol	Guesthouses, kleine familierestaurants, privéhuizen
Zelfgemaakt, langs de weg gekocht	40-55%+ alcohol	Kraampjes rond Njeguši, boerderijstalletjes landinwaarts

De praktische conclusie: behandel elk ongeëtiketteerd glas als sterker dan een standaardmaat totdat het tegendeel bewezen is, en drink het daarnaar, in kleine slokjes in plaats van in één keer achterover als een shot, zeker als het je eerste van de dag is en je later nog moet rijden op wegen zoals de oude weg van Njeguši.

Proeven voordat je koopt

Ben je van plan een fles mee naar huis te nemen, proef hem dan eerst, het liefst van meer dan één producent, voordat je iets koopt. Dit is bij rakija belangrijker dan bij de meeste drank, omdat er geen betrouwbaar etiket is om op terug te vallen wanneer het informeel wordt verkocht.

Een paar praktische punten:

• Vraag waarvan het gestookt is. Druif of pruim verandert de smaak aanzienlijk, en persoonlijke voorkeur verschilt sterk tussen de twee.
• Vraag naar de sterkte als het ongeëtiketteerd is. Een producent die rechtstreeks verkoopt, op een kraam of boerderij, weet vaak ongeveer op welke sterkte zijn batch is uitgekomen, ook zonder etiket; het is de moeite waard om het te vragen in plaats van iets aan te nemen.
• Eerst een klein slokje, geen volle shot, vooral als je er meerdere achter elkaar proeft. Rakija-proeverijen die vier of vijf glazen langslopen, lopen snel op bij 40%+ per glas.
• Eet er iets bij. Pršut, kaas of olijven verzachten de intensiteit en zijn toch al de traditionele combinatie; zie de gids over Njeguši-prosciutto en kaas voor wat er meestal op het bord komt.
• Koop het liefst persoonlijk ter plekke, in plaats van ervan uit te gaan dat een fles die duty-free of bij een generieke souvenirwinkel is gekocht, overeenkomt met wat je bij een familieproducent hebt geproefd.

Waar je het kunt proberen

Rond de oude stad van Kotor schenken verschillende restaurants en wijnbars rakija per glas, doorgaans 2-3 EUR, en het is de moeite waard om te vragen of het hun eigen fles of een commerciële is. De restaurantgids voor de oude stad van Kotor noemt plekken waar een rakija na of voor de maaltijd gewoon bij het verloop van de avond hoort.

Njeguši, aan de oude weg omhoog naar Nationaal park Lovćen, is de klassieke stop. Kraampjes langs de weg verkopen pršut, kaas en gebotteld rakija samen, vaak van kleine lokale producenten in plaats van nationale merken. Het is een redelijke plek om een paar versies naast elkaar te proeven voordat je koopt, al verschillen prijs en kwaliteit per kraam zonder consistente indeling, dus vertrouw op je eigen proefervaring in plaats van op wat er op een etiket staat.

Cetinje en het wijnproducerende gebied rond het Skadarmeer, behandeld in de gids over Montenegrijnse wijn, produceren ook rakija naast Vranac- en Krstać-wijnen, en sommige wijnhuizen bieden beide aan tijdens hetzelfde proeverijbezoek.

Mostar, een gangbare dagtocht vanuit Kotor (zie de dagtochtgids naar Mostar), heeft een paar gestructureerde rakija-proeverijen die speciaal voor bezoekers zijn opgezet, in plaats van de informele welkomstshot-versie. Wil je een begeleide, uitgelegde proeverij in plaats van een onaangekondigd glas aan een restauranttafel, dan is dit de plek waar het als echte activiteit is georganiseerd: een deluxe rakija-proeverij in Mostar of een gecombineerde wijn- en rakija-workshop in Mostar die het stookproces doorloopt in plaats van alleen glazen in te schenken.

Dichter bij Kotor zelf bevatten voedselgerichte tours soms een rakija-stop als onderdeel van een bredere proeverij: een begeleide mossel- en lokale eten-tour in Kotor of een bredere begeleide tour van Kotor en Budva die eetstops langs de kust meeneemt. Geen van beide is een specifieke rakija-proeverij, dus vraag van tevoren na of dat is wat je precies zoekt.

Kopen en meenemen naar huis

Een standaardfles uit een winkel in de oude stad van Kotor of van een producentenkraam bij Njeguši kost een bescheiden bedrag voor een fles van 0,5 of 0,7 liter, over het algemeen goedkoper dan een even sterke drank in West-Europa zou kosten, al verschillen de exacte prijzen per producent en liggen ze niet vast.

Voor de terugvlucht geldt rakija als sterke drank boven 24% alcohol, dus het reist alleen mee in de ruimbagage; de beveiliging op het vliegveld neemt alles boven de standaard 100ml-vloeistoflimiet in als je het probeert mee te nemen in de handbagage, tenzij het airside na de beveiligingscontrole is gekocht. Duty-free toelagen voor het meenemen van sterke drank naar de EU of het VK verschillen per bestemming en veranderen regelmatig, dus controleer de actuele toelage van je luchtvaartmaatschappij of bestemmingsland in plaats van uit te gaan van een vast literaantal voordat je een zware, breekbare fles inpakt.

Verpak de fles goed. Glazen flessen rakija die bij informele kraampjes zijn gekocht, zijn niet altijd verpakt voor transport zoals een in de winkel gekochte, ingedoosde fles, en ruimbagage gaat er niet zachtzinnig mee om.

Een woord over het aanbod zelf

Een rakija-shot botweg afslaan aan iemands tafel, vooral in een privéhuis of een kleine familieguesthouse, kan ongemakkelijk overkomen; het wordt aangeboden als gastvrijheid, niet als verkooppraatje. Een beleefde manier om ermee om te gaan, als je liever niet drinkt of al genoeg hebt gehad, is het glas aan te nemen, het even aan je lippen te zetten en neer te zetten, of gewoon te zeggen dat je geen alcohol drinkt; beide worden begrepen en zonder problemen geaccepteerd. Wat minder goed valt, is een botte weigering zonder enige uitleg. Een klein slokje, met een bedankje erbij, volstaat over het algemeen.

Zo drink je het zonder spijt

Rakija is hier geen cocktailingrediënt en niemand verwacht dat je hem mixt. Hij wordt in een klein glaasje geschonken, even in de hand gehouden en met kleine slokjes gedronken. De eerste slok is vooral hitte; bij de tweede komt het fruit naar voren. Als je eerste reactie een grimas is, is dat normaal, en je gastheer heeft het al vaak gezien. Haal adem, laat het bezinken en probeer opnieuw voordat je beslist of je het lekker vindt.

Tempo is belangrijker dan techniek. Een glas dat aan het begin van een maaltijd wordt aangeboden, is bedoeld om de eetlust te openen en het gesprek op gang te brengen, niet om in één keer leeg te drinken. Zet het tussen de slokken door neer, drink er water bij en laat het eten komen. De schotels met pršut en kaas die er vaak bij worden geserveerd, hebben een reden: zout en vet temperen de sterke drank aanzienlijk.

Als je reist met mensen die geen alcohol drinken, valt niemand buiten de boot. Het ritueel draait om het gebaar, en een toast met een glas water of sap wordt in dezelfde geest begrepen. Ben jij die dag de bestuurder, zeg dat dan vroeg en eenvoudig; gastheren nemen dat serieus. Wie van plan is om een auto te huren in Montenegro, moet een welkomstglas bij de lunch zien als een beslissing die je vóór het bestellen neemt en niet erna, en wie liever vrij wil proeven, kan beter een taxi in Kotor regelen of een begeleide dagtrip boeken.

Een rakijastop in je dag inbouwen

Rakija verdient zelden een hele dag. Hij past het best als één stop tussen meerdere, en vanuit Kotor is dat gemakkelijk te regelen. Een ochtend op de oude weg richting Lovćen met een pauze in het dorp Njeguši dekt al de klassieke proeverij: de kraampjes, de borden met gedroogde ham en kaas, de flessen op een plank. Het verhaal over waarom die ham zo smaakt, staat in het stuk over de wind die de pršut van Njeguši droogt, en het is een goede aanvulling bij de drank die erbij hoort.

Een tweede vanzelfsprekende combinatie is het water. Rond de baai kan een lunch met zeevruchten en oesters uit de Baai van Kotor beginnen met een klein glaasje rakija, en veel mensen vinden dat de scherpe drank goed past bij zoute, zilte gerechten. Het is een lokale gewoonte en geen regel, dus volg de aanwijzingen van je tafelgenoten.

Landinwaarts biedt de kant van het Skadarmeer een rustiger variant. Een dag rond het Skadarmeer kan een boottocht combineren met een stop bij een familiale wijnmaker, waar rakija vaak naast de wijn op de proeftafel staat. De gids voor wijnproeverijen in de Crmnica-regio legt uit hoe zulke bezoeken doorgaans verlopen, en dezelfde gastheren die wijn inschenken, schenken meestal ook graag hun eigen rakija als je erom vraagt.

Als je plannen je naar de oude koninklijke hoofdstad brengen, is de gids voor eten en cafés in Cetinje een goede plek om een rustig tafeltje te vinden waar een glas bij een ongehaaste lunch hoort en geen vertoning voor bezoekers is.

Waar je op moet letten bij een goed glas

Zonder etiket ga je af op je zintuigen. Kijk eerst: een goede rakija is helder, of heel bleek als hij heeft gerijpt. Troebelheid of zwevende deeltjes zijn een reden om beleefd te bedanken. Ruik dan: je moet fruit herkennen, druif of pruim, misschien een bloemige of licht zoete noot. Een scherpe, oplosmiddelachtige geur bovenin het glas wijst meestal op een ruwe distillatie, en de smaak volgt dan.

Op het gehemelte zijn de betere warm in plaats van brandend. De hitte moet wegtrekken en het fruit achterlaten, niet een bittere of chemische nasmaak. Schaam je niet om twee glazen naast elkaar te vergelijken; producenten die trots zijn op hun werk vinden de vergelijking leuk, en het is de beste manier om je eigen voorkeur te leren kennen zonder op andermans beweringen te vertrouwen.

Bedenk dat sterker niet beter betekent. Een goed gemaakte fles met een lager alcoholgehalte is vaak prettiger om te drinken en makkelijker te delen, en als cadeau is hij meestal de veiligere keuze. Versies met honing en kruiden zijn milder voor beginners, en daarom de moeite waard om te zoeken als de pure drank niet naar je smaak is.

Geld en een praatje

De prijzen voor een glaasje, een fles of een kraampje van een producent zijn bescheiden vergeleken met de meeste West-Europese bars, en de details staan in de gids over geld en geldautomaten als je wilt weten hoe je bij een kraampje langs de weg betaalt. Kleine producenten geven soms de voorkeur aan contant geld, dus neem wat mee als je naar de dorpen omhoog rijdt. Voor de fooi na een rondje in een restaurant legt de gids over fooienetiquette de gebruikelijke gewoonten uit, en een gratis welkomstglas verandert daar niets aan.

Het gesprek hoort bij het plezier. Vraag je gastheer welk fruit het is, wie hem gemaakt heeft en of hij te koop is. De meeste mensen praten er graag over, en een oprechte vraag levert meestal een betere inschenking en een beter verhaal op dan een snelle aankoop ooit doet. Als je een paar dagen in Kotor verblijft, heb je tijd om het nog eens te doen en te vergelijken.