Przewodnik po czarnogórskim winie: Vranac i Krstač

Dwa szczepy, które warto poznać, zanim zamówicie wino

Czarnogórskie karty win mogą onieśmielać, bo niemal żaden szczep na nich nie jest wam znany. Wystarczy zapamiętać dwie nazwy: Vranac i Krstač. Vranac (akcent pada na pierwszą sylabę, mniej więcej „VRAH-nac”) to ciemnoczerwone wino, które w największym stopniu buduje tożsamość winiarską kraju – gęste w kolorze, o wyraźnych taninach, ze smakiem śliwki i czarnej wiśni, które może dojrzewać w butelce przez kilka lat albo świetnie sprawdzić się młode i nieco surowe.

Krstač to rodzimy szczep biały, lżejszy, wytrawny, czasem lekko ziołowy, stworzony do picia w ciągu roku lub dwóch, a nie do leżakowania. Razem obejmują większość tego, co faktycznie zostanie wam nalane w rejonie Zatoki Kotorskiej, bo ani szczepy międzynarodowe, ani różowe wino nie zdążyły się tu jeszcze na dobre zadomowić.

Oba szczepy uprawiane są szeroko w całym czarnogórskim kraju winiarskim, ale dwa miejsca dominują w każdej poważnej rozmowie o nich: ogromna posiadłość Plantaże na równinie koło Podgoricy oraz rozproszone rodzinne działki Crmnicy, regionu wzgórz nad południowo-zachodnim brzegiem Jeziora Szkoderskiego. Oferują one zupełnie różne doświadczenia i zrozumienie tej różnicy jest sednem tego przewodnika.

Plantaże: skala, dopracowanie i jedna z największych winnic Europy

Plantaże to nazwa, która będzie was ścigać po całej Czarnogórze – na kartach dań w restauracjach, na półkach supermarketów, w sklepach wolnocłowych zarówno w Tivacie, jak i na lotnisku w Podgoricy. Posiadłość, tuż za Podgoricą, uprawia jedną zwartą winnicę, którą reklamuje jako jedną z największych tego typu w Europie, obejmującą ponad 2000 hektarów winorośli na płaskim terenie na północ od Jeziora Szkoderskiego. To poważna operacja z podziemną piwnicą urządzoną w dawnym tunelu wojskowym, formalną salą degustacyjną i zwiedzaniem, które trzeba rezerwować z wyprzedzeniem, a nie wpaść bez zapowiedzi.

Jako pierwsze, uporządkowane wprowadzenie do Vrancu i Krstača, Plantaże spełnia swoje zadanie. Degustacje są dobrze zorganizowane, personel mówi dobrze po angielsku, a wyjdziecie stamtąd z jasnym obrazem stylu domu: czystego, spójnego, budowanego pod dużą skalę. Czego tam nie poczujecie, to jak bardzo różnie te szczepy mogą smakować w różnych rękach, ponieważ jeden duży producent nieuchronnie wygładza różnice między zboczami, wiekiem winorośli i wyborami winiarskimi, które mniejsi producenci pozostawiają widoczne.

Traktujcie wizytę w Plantaże jako punkt wyjścia, a nie pełny obraz. Znajduje się mniej więcej godzinę i 30 minut od Kotoru drogą wybrzeżną i przez tunel Sozina, co czyni ją realną wycieczką na pół dnia samą w sobie albo przystankiem dołożonym do dłuższej trasy w stronę Podgoricy lub Cetynii.

Crmnica: prawdziwe serce winiarstwa

Crmnica to skupisko kamiennych wiosek na wzgórzach nad Virpazarem i południowo-zachodnim ramieniem Jeziora Szkoderskiego, gdzie Vranac i Krstač uprawiane są przez te same rodziny od pokoleń. Najbardziej znaną wioską winiarską jest Godinje, skupisko starych kamiennych domów i tarasów obrośniętych winoroślą, gdzie kilka gospodarstw wciąż wytwarza wino w zasadzie jako domowe rzemiosło, które akurat jest otwarte dla zwiedzających, a nie jako markowy produkt. Sąsiednie osady w Crmnicy podtrzymują tę samą tradycję na mniejszą skalę, a cały region to smak czarnogórskiego wina sprzed czasów Plantaże – i wciąż tak w dużej mierze smakuje na tym poziomie.

To teren naprawdę wiejski: wąskie drogi, suche kamienne tarasy, brak angielskich napisów, a winnice to czyjaś piwnica, a nie centrum dla zwiedzających. I to jest właśnie ich urok. Producent w Crmnicy naleje wam wina z winorośli rosnącej na zboczu widocznym z tarasu, wyjaśni, która działka dojrzewa wcześniej, i pozwoli poczuć różnicę między dwiema beczkami tego samego szczepu zamiast jednej stałej kupażu. Ceny ustala rodzina, nie dział marketingu, a wino często nie ma etykiety albo ma zwykłą, ręcznie napisaną naklejkę.

Dlaczego warto pominąć półkę w supermarkecie

Niemal każdy supermarket i większość restauracji wzdłuż wybrzeża, w tym w starym mieście Kotoru, mają na stanie butelkowe Vranac i Krstač od Plantaże, i nie ma w tym nic złego – to wino solidne i rozsądnie wycenione. Ale kupno go z półki niewiele powie wam o czarnogórskim winie poza tym, że jedna duża firma robi kompetentne, ustandaryzowane butelki. To jak ocenianie francuskiego wina po jednej marce własnej z supermarketu.

Różnica staje się widoczna, gdy tylko spróbujecie dwóch lub trzech producentów z Crmnicy obok siebie. Vranac ze starej działki na zboczu, fermentowany w betonowym lub stalowym zbiorniku przez kogoś, kto robi to tak samo od trzydziestu lat, może być bardziej surowy, bardziej skoncentrowany i o wiele bardziej wyrazisty niż wygładzona wersja z dużej posiadłości – lepiej lub gorzej, zależnie od waszego gustu. Krstač, rzadko eksportowany i niemal nigdzie niewidoczny poza Czarnogórą, warto spróbować właśnie dlatego, że w supermarkecie praktycznie go nie ma. Jeśli macie czas tylko na jedną aktywność winiarską w okolicach Kotoru, mała rodzinna degustacja w Crmnicy nauczy was więcej w godzinę niż skrzynka butelek kupionych w sklepiku w Kotorze.

Jak dojechać do Crmnicy i Godinje z Kotoru

Crmnica leży około godziny i 15 minut od Kotoru, dostępna albo starą drogą przez Njeguši nad Lovćen i w dół przez Cetynię, albo szybszą trasą przez tunel Sozina w stronę Podgoricy, a następnie skrętem na południe do Virpazaru. Droga przez Njeguši jest bardziej widowiskowa, wąska, z około 25 zakrętami serpentyny nad zatoką, i lepiej jej unikać, jeśli nie czujecie się pewnie na górskich zakrętach albo pogoda się popsuła.

W samych wzgórzach Crmnicy nie ma sensownej komunikacji publicznej. Wynajęty samochód daje największą swobodę, bo większość rodzinnych winnic oczekuje telefonu lub wiadomości z wyprzedzeniem, a nie wizyty bez zapowiedzi, zwłaszcza poza sezonem letnim, a samochód pozwala połączyć wizytę z Virpazarem i odcinkiem Jeziora Szkoderskiego tego samego dnia. Prywatny kierowca lub wycieczka jednodniowa obejmująca Jezioro Szkoderskie i Crmnicę razem to alternatywa, jeśli wolicie nie prowadzić po górskich drogach ani nie szukać nieoznaczonych dróg do konkretnych drzwi piwnicy.

Trasa z Kotoru	Odległość/czas	Uwagi
Przez Njeguši i Cetynię	~1 h 15 min	Widowiskowa, wąska, ~25 zakrętów serpentyny, nie dla nerwowych kierowców
Przez tunel Sozina i drogę na Podgoricę	~1 h 15-1 h 30 min	Szybsza, opłata za tunel 2,50 EUR, dołącza do Crmnicy od północy
Dalej do Plantaże (Podgorica)	~15-20 min z Crmnicy	Łatwy dodatek, jeśli łączycie oba miejsca jednego dnia

Na czym polega degustacja i ile kosztuje

Rodzinna degustacja w Crmnicy jest nieformalna: stół na tarasie lub w kamiennej piwnicy, trzy do pięciu win nalewanych po kolei od czerwonego do lżejszego czerwonego albo od wytrawnego białego po wino deserowe, jakie akurat rodzina też produkuje, często z talerzem pršutu, sera, oliwek i chleba. Za samą degustację spodziewajcie się zapłacić 10 do 20 EUR od osoby, nieco więcej, jeśli wliczone jest jedzenie, płatne gotówką bezpośrednio rodzinie. Plantaże, dla kontrastu, oferuje wycieczkę z przewodnikiem w stałej cenie i ustalonym menu win, ogólnie bardziej sformalizowaną i nieco droższą po wliczeniu zwiedzania piwnicy.

Żaden z producentów nie oczekuje płynnej angielszczyzny, choć większość rodzin z Crmnicy radzi sobie na tyle, by degustacja przebiegła sprawnie, a niektórzy mówią bardzo dobrze, jeśli młodsze pokolenie zajmuje się przyjmowaniem gości. Rezerwacja z wyprzedzeniem ma większe znaczenie w Crmnicy niż w Plantaże: to przede wszystkim działające gospodarstwa, a przyjazd bez zapowiedzi w lipcu lub sierpniu może oznaczać, że nikt nie będzie miał czasu was przyjąć.

Łączenie czarnogórskiego wina z lokalną kuchnią

Taniny i ciężar Vrancu naturalnie pasują do grillowanego lub pieczonego czerwonego mięsa, jagnięciny gotowanej ispod sača pod żelaznym kloszem oraz dojrzewającego pršutu i twardych serów, które schodzą z Njeguši. Krstač, lżejszy i bardziej wytrawny, pasuje do grillowanych ryb oraz karpia i węgorza z Jeziora Szkoderskiego, a także do gotowanych mięs i miękkich serów, które pojawiają się na przystawkowych talerzach na wybrzeżu. Jeśli jecie w restauracji przy nabrzeżu w Kotorze, zapytajcie, co podają do ostryg lub grillowanych ryb, zamiast automatycznie sięgać po dom­owe czerwone – przyzwoity Krstač lub wytrawny Vranac w stylu różowego często sprawdza się lepiej niż ciężkie czerwone wino do czegokolwiek z morza.

Co zwiedzić przy okazji wina

Dzień poświęcony winu w okolicach Crmnicy naturalnie łączy się z innymi rzeczami, w których ta część kraju jest dobra. Rejsy łodzią po Jeziorze Szkoderskim wypływają z Virpazaru i wiosek nad jeziorem, dając spojrzenie na pelikany i grzybienie, które czynią jezioro rezerwatem przyrody w tym samym stopniu, co tłem dla wina. Na wybrzeżu kilka wycieczek łodzią i kulinarnych wplata element winiarski w dzień spędzony na wodzie zamiast na lądzie.

Prywatny dzień szybką łodzią po Zatoce Kotorskiej z jedzeniem i winem na pokładzie

to jeden ze sposobów, by połączyć scenerię zatoki z kieliszkiem czegoś czarnogórskiego zamiast wizyty w piwnicy. Podróżni jadący dalej na południe w stronę Bośni czasem wolą wpleść degustację wina w dłuższy dzień, a

popołudniowa wycieczka do Mostaru z degustacją wina z przewodnikiem

zaspokaja tę potrzebę, podobnie jak

warsztaty malarskie w Mostarze połączone z degustacją wina i lokalnym poczęstunkiem meza

dla spokojniejszego, bardziej praktycznego popołudnia. Bliżej Dubrownika

kajakowa wyprawa o zachodzie słońca z przewodnikiem, zakończona winem

to nadmorska alternatywa na wieczór zamiast całego dnia w głębi lądu.

Żadna z tych opcji nie zastąpi prawdziwej wizyty w piwnicy w Crmnicy, ale to sensowne rozwiązania na dni, gdy dwuipółgodzinna wycieczka w tę i z powrotem w góry nie mieści się w planie.

Łączenie dnia winiarskiego z resztą regionu

Crmnica i Jezioro Szkoderskie leżą wygodnie między Kotorem a Podgoricą, co sprawia, że dzień winiarski łatwo wpleść w dłuższą pętlę zamiast planować go osobno. Jadąc tam przez Cetynię, a z powrotem przez tunel Sozina, albo odwrotnie, unikacie powtarzania tej samej drogi.

Podróżni planujący pełen tydzień wokół zatoki i gór często umieszczają ten rodzaj dnia w połowie, po miastach nadmorskich, a przed wyprawą w stronę Parku Narodowego Durmitor – to naturalna odmiana od plaż i wycieczek łodzią. Każdy podróżujący w chłodniejszych miesiącach, gdy rodzinne winnice mają mniej gości i więcej czasu na rozmowę, uzna to za łatwy dodatek do spokojniejszej pozasezonowej trasy wokół zatoki.

Praktyczne wskazówki

Weźcie gotówkę: terminale płatnicze rzadko trafiają się w rodzinnych winnicach i nie są gwarantowane nawet w kasie Plantaże. Jeśli planujecie kupić butelki na wynos, zapytajcie, czy winnica może wystawić paragon, bo celnicy na niektórych granicach chcą dowodu zakupu przy przewożeniu więcej niż jednej czy dwóch butelek w bagażu.

Wino z Crmnicy nie jest przystosowane do długiego transportu w upale, więc jeśli wracacie do Kotoru gorącym popołudniem, trzymajcie butelki z dala od zamkniętego bagażnika w pełnym słońcu. I na koniec: traktujcie degustację jako degustację, nie darmowe lanie wina bez umiaru – trzy do pięciu małych kieliszków to norma, a jazda od razu potem po serpentynach Njeguši czy jakiejkolwiek górskiej drodze w Czarnogórze to zły pomysł, bez względu na to, jak mało wam się wydaje, że wypiliście.

Pytania o degustację wina w okolicach Kotoru

Czym jest wino Vranac?

Vranac to sztandarowy czarnogórski szczep czerwony, dający głęboko zabarwione, pełne wino o wyraźnych taninach i smaku ciemnych owoców, porównywalne wagą do solidnego Zinfandela lub młodego Nebbiolo. Uprawiany jest w całym kraju, ale najsilniej kojarzony jest ze wzgórzami Crmnicy nad Jeziorem Szkoderskim oraz z płaskimi winnicami posiadłości Plantaże koło Podgoricy.

Czym jest wino Krstač?

Krstač to główny rodzimy czarnogórski szczep biały, dający lekkie, wytrawne, lekko ziołowe wino, znacznie mniej znane na świecie niż Vranac. Rośnie w tych samych wioskach Crmnicy co Vranac i zwykle pije się je młode, schłodzone, do ryb jeziornych lub owoców morza, a nie po długim leżakowaniu.

Czy warto odwiedzić Plantaże?

Plantaże, tuż za Podgoricą, warto odwiedzić, jeśli interesuje was skala: posiadłość opisuje się jako jedną z największych jednolitych winnic w Europie, z formalną salą degustacyjną, podziemną piwnicą i zorganizowanymi wycieczkami, które trzeba rezerwować z wyprzedzeniem. To miejsce dopracowane i wygodne, ale to przemysłowa posiadłość, a nie substytut degustacji u małego producenta z Crmnicy.

Gdzie leży Crmnica i jak dojechać tam z Kotoru?

Crmnica to region wzgórz po południowo-zachodniej stronie Jeziora Szkoderskiego, mniej więcej między Virpazarem a winiarską wsią Godinje, około godziny i 15 minut od Kotoru drogą przez Njeguši lub przez Cetynię. Nie ma tam sensownej komunikacji publicznej, więc wynajęty samochód, prywatny kierowca lub wycieczka jednodniowa obejmująca Jezioro Szkoderskie to praktyczny sposób dotarcia.

Ile kosztuje degustacja w rodzinnej winnicy?

Degustacja 3 do 5 win przy stole w małej winnicy z Crmnicy kosztuje zwykle 10 do 20 EUR od osoby, czasem w pakiecie z talerzem pršutu, sera i oliwek za dopłatą. Warto zadzwonić lub napisać wcześniej w lipcu i sierpniu, ponieważ wiele z tych miejsc to jednorodzinne gospodarstwa bez stałych godzin otwarcia.

Czy mogę kupić czarnogórskie wino na wynos?

Tak. Butelki Plantaże sprzedawane są w supermarketach i sklepach lotniskowych w całej Czarnogórze i dobrze znoszą podróż w bagażu rejestrowanym, jeśli są odpowiednio zapakowane. Wino kupione bezpośrednio od rodzinnego producenta z Crmnicy zwykle nie ma etykiety lub ma prostą, domową naklejkę, więc warto poprosić o paragon, jeśli planujecie przewieźć przez granicę więcej niż jedną czy dwie butelki.

Czy czarnogórskie wino jest dostępne poza Czarnogórą?

Plantaże eksportuje na kilka rynków europejskich, a jego wina można znaleźć w sklepach specjalistycznych w Niemczech, Austrii, Włoszech i częściach Bałkanów, choć rzadko na zwykłych półkach supermarketów poza regionem. Mali producenci z Crmnicy sprzedają niemal wyłącznie na miejscu, więc degustacja w Czarnogórze jest często jedyną okazją, by w ogóle spróbować ich wina.

Jakie potrawy pasują do Vrancu?

Taniny i smak ciemnych owoców Vrancu dobrze komponują się z grillowanym lub pieczonym czerwonym mięsem, jagnięciną ispod sača i dojrzewającymi serami, na przykład z Njeguši, które wytrzymują dymny, tłusty charakter potraw. Krstač lepiej pasuje do grillowanych ryb, karpia lub węgorza z Jeziora Szkoderskiego oraz gotowanych przystawek z szynki i sera typowych dla wybrzeża.